A disputada loita das hidroeléctricas: cinco grupos compiten por erguer unha central de máis de 400 millóns

As políticas de descarbonización e o temor a un novo apagón disparan a competencia polos proxectos de bombeo, sistemas hidráulicos que unen dúas masas de auga a distinta altura e que xeran moita máis enerxía que os convencionais. Na actualidade, numerosos grupos enerxéticos disputan distintas concesións de auga en Galicia, indispensables para erguer as súas centrais. O último caso coñecido é o do río Avia, en Ourense. Ata cinco compañías distintas presentaron proxectos para erguer, usando auga do seu caudal, unha hidroeléctrica reversible na zona. O interese é patente, e iso a pesar dos elevadísimos orzamentos que conlevan estas construcións e os seus elevados tempos tanto de tramitación como de construción, que poden sumar unha década.

A principal característica das megabaterías de bombeo ou reversibles respecto das hidráulicas convencionais é que unen dúas masas de auga a distinta altura. Nas horas val, nas que existe menor consumo eléctrico, a enerxía úsase para elevar a auga do depósito inferior ao superior para que, unha vez que se alcance o pico de demanda, o caudal se mova, de novo, xerando enerxía eléctrica.

Foi tras a pandemia, e ao calor da descarbonización, cando os proxectos deste tipo comezaron a reproducirse en Galicia, se ben desde entón ata agora non hai ningún en marcha. Os seus tempos de tramitación son longos e moitas propostas decaen nos seus estadios iniciais por non ser compatibles cos plans hidrolóxicos do organismo de cunca correspondente, é dicir, o xestor dos caudais que deben abastecer ás tamén denominadas megabaterías.

Leis a favor das instalacións

Con todo, na actualidade, distintas normativas poderían beneficiar estas instalacións, o que aumenta a xa disputada contenda entre enerxéticas. Debido ás ingentes inversións que requiren estas instalacións, as compañías promotoras demandan altos períodos concesionais.

Ao respecto, as megabaterías viron favorecido o novo marco lexislativo establecido no Real Decreto-lei 8/2023, que modifica a Ley de Augas en España. A última reforma prioriza as hidráulicas reversibles ao incluílas como un novo uso da auga denominado “almacenamento hidráulico de enerxía”. Ademais, tamén permite que nos casos en que se realice unha repotenciación de centrais reversibles xa existentes, se poida obter un novo prazo de concesión, por tempo suficiente para amortizar a inversión realizada, non podendo superar, iso si, os 40 anos.

Non obstante, o gran empuxe para revalorizar, aínda máis se cabe, estes proxectos está no sistema de pagos por capacidade que tramita o Goberno. A pasada semana, a Comisión Europea deu o visto bo á proposta de España de crear un mecanismo de capacidade do sistema eléctrico nacional polo que se abonarán ao sector axudas estatais por valor de 9.000 millóns de euros en dez anos.

O sistema permitirá remunerar mediante subastas instalacións de xeración, almacenamento e xestión de demanda que se comprometan a estar dispoñibles en períodos de escaseza para achegar respaldo ao sistema eléctrico, contribuíndo ademais a diluír o risco de apagóns. Este novo método favorecerá principalmente ás centrais de gas e ciclo combinado así como ás grandes hidroeléctricas de bombeo.

O plácet de Bruxelas era esperado por moitas compañías como unha sinal para avanzar nas tramitacións dos seus proxectos de hidroeléctricas reversibles. O visto bo da Comisión Europea prodúcese despois de que o Goberno central impulsase a finais de 2024, cun proceso de audiencia sobre a orde ministerial para a súa creación, este mecanismo para dotar de maior firmeza ao sistema eléctrico nun contexto marcado pola progresiva substitución de tecnoloxías convencionais por fontes renovables.

O caso ourensán

Con estes mimbres, nun momento propicio para as hidroeléctricas de bombeo, a competencia de proxectos crece, especialmente, en Galicia, gran xeradora de enerxía hidráulica. O último e máis claro exemplo está en Ourense. A finais do ano pasado, a Confederación Hidrográfica do Miño-Sil abriu o procedemento de trámite de competencia despois de que Naturgy solicitase a concesión dun aproveitamento de 38.800 litros por segundo de auga do caudal do río Avia con destino a un proxecto de almacenamento hidráulico.

Segundo puido saber Economía Digital Galicia, ata catro empresas máis presentáronse ao proxecto de trámite de competencia, presentando algunhas delas máis dun proxecto de almacenamento de bombeo. O proceso está suxeito a normas de confidencialidade polo que o nome do resto das compañías interesadas non transcendeu agás Tasga, a compañía compostelá que desenvolve unha hidroeléctrica reversible en Meirama e que resultou a gran gañadora do concurso público posto en marcha polo Goberno para acceder aos megavatios liberados polo peche da central térmica.

O interese de Tasga no Avia e en erguer unha central de bombeo que use como unha das súas tomas de auga o encoro de Alvarellos transcendeu debido a que, en paralelo ao trámite de competencia, iniciou o procedemento de avaliación ambiental do proxecto ante o Ministerio de Transición Ecolóxica, un trámite que é público.

Tasga presentou dous posibles proxectos, un no que proxecta unha central reversible cunha potencia de 390 MW e outra proposta máis grande, que chegaría aos 536 MW. A inversión que manexa a compañía dá exemplo dos orzamentos millonarios que moven estes proxectos. Segundo puido saber este medio, o proxecto máis pequeno rondaría os 444 millóns de euros, fronte aos 634 millóns do segundo. O tempo de construción sobrepasaría os seis anos, aínda que a iso hai que sumarlle antes os tempos administrativos.

Tempos administrativos

En calquera caso, estes proxectos atópanse nun estado inicial. Ao marxe da resolución dos trámites de competencia, os tempos administrativos son moi longos. Só como exemplo, Tasga iniciou en 2021 os procedementos de avaliación do seu proxecto en Cerceda e, na actualidade, e tendo gañado o concurso de Transición Xusta do nudo de Meirama, está tramitando a autorización administrativa e a declaración de impacto ambiental.

Alén do río Avia, a competencia das enerxéticas en Galicia esténdese a moitos outros caudais. O pasado marzo Augas de Galicia, organismo dependente da consellería de Medio Ambiente, abriu trámite de competencia ante a solicitude dunha concesión de augas no río Tambre, de novo, para abastecer unha central hidroeléctrica. Neste caso, polo menos que transcendera, as compañías en liza son a madrileña Capital Energy, Naturgy e Tasga.

Augas de Galicia tamén mantería en trámite outros proxectos coincidentes en As Pontes, que pretenden usar o lago mineiro de Endesa. Neste caso, os contendentes son a alianza de Reganosa e EDP por un lado e a andaluza Magtel por outro.

Recentemente tamén transcendeu que Inverpuente, sociedade ligada aos herdeiros de Epifanio Campo, presentou ante o Ministerio de Transición Ecolóxica sendos proxectos de bombeo localizados en As Pontes e As Somozas para optar a unhas axudas públicas para o seu desenvolvemento. As propostas quedaron fóra do reparto pero evidencian o interese que suscita a auga galega para as grandes corporacións.