Cando o descontento vota a quen o provoca

Vivimos nunha época estraña. Xamais tivemos tantos datos e informes sobre as crises e problemas actuais nas nosas mans, pero custa moito solucionar as causas destes conflitos. Coñecemos o dano que a alteración humana do clima causa á vida natural e á nosa convivencia. Vemos como o diñeiro e o mando xúntanse en moi poucas mans. Millóns de familias sofren buscando un teito digno onde vivir. As máquinas e os programas informáticos alteran o traballo e a empregabilidade. A explotación e intereses desapiadados fan migrar a millóns de persoas. Incluso a soidade, a angustia e a dúbida existenciais propáganse como outra pandemia.

Canto máis crece este malestar xeral, máis confuso resulta entender cara onde vai o noso descontento. Non sorprende que a xente estea enfadada. O estraño é que esa situación non se dirixa, moitas veces, cara a quen manteñen ou causan tanta frustración. Que lóxica hai en que os discursos que negan o colapso ambiental gañen seguidores, mentres os científicos emiten alertas cada vez máis urxentes? Como entender que mozos sen casa voten propostas que defenden a vivenda como unha especulación, en lugar de vela como un dereito? Por que existe apoio a proxectos que piden quitar freos a quen xa controlan a economía, a técnica e os medios de comunicación? Como entender que haxa mulleres dispostas a respaldar a políticos xulgados ou sentenciados por actos que chocan frontalmente coa igualdade que elas mesmas reclaman? E que move a certos inmigrantes a votar a quen prometen pechar as portas ou recortar garantías fundamentais do seu propio grupo?

A resposta habitual consiste en sinalar a manipulación, a ignorancia ou a polarización ideolóxica. Pero quizais ningunha desas explicacións sexa suficiente e o problema sexa máis profundo. A xente non procesaba por conta propia a situación global durante a maior parte do século pasado. Había sindicatos, grupos de veciños, centros culturais, igrexas, partidos con moita presenza na rúa, plataformas cidadás ou organizacións non gobernamentais. Eran lugares onde unha persoa se sentaba con outras para dar sentido ao que pasaba no mundo. Aqueles institucións non eran perfectas, pero permitían transformar experiencias individuais en proxectos compartidos.

Hoxe, moitas delas atópanse obsoletas ou debilitadas. No seu lugar, emerxeron as grandes plataformas dixitais, convertidas progresivamente nas auténticas infraestruturas da conversa e conversión públicas. Nunca estivemos tan conectados. Nunca intercambiamos tantos mensaxes, consumimos tanta información ou expresamos tantas opinións. E, con todo, cada vez semellamos menos vinculados. Porque conectar non é pertencer.

A pertenza implica obrigas mutuas, continuidade, comunidade e destino compartido. Nas chamadas plataformas, no mundo dixital, hai vínculos que xorden ao instante, desvanece pronto e non se utilizan ou non fan falla para nada. Quizais por iso nos pasa algo raro: mentres os cables e as ondas parecen que nos manteñen unidos, resulta que cada quen vai máis pola súa banda cando estamos cara a cara.

A pandemia da COVID acelerou probablemente esta tendencia. Non a creou porque xa estaba presente desde antes, pero si profundou dinámicas que viñan xestándose desde facía décadas. O illamento, a virtualización das relacións e a sensación de vulnerabilidade reforzaron comportamentos máis individualizados. Tras ela quedou unha percepción cada vez máis estendida de que cada individuo debe xestionar por si mesmo a súa supervivencia nun mundo incerto.

A isto hai que sumar algo típico desta época: o mundo é cada vez máis difícil de seguir. O clima que cambia, as máquinas que aprenden soas, o movemento do diñeiro a nivel mundial, os grupos de investimento, os roces entre países ou o descenso da poboación nos países chamados desenvolvidos forman un mapa que supera o que case calquera pode abarcar. Nin sequera os expertos logran poñerse de acordo.

Ante este panorama, ten sentido que a xente non busque a análise máis precisa, senón aquela que lle devolva algo de mando sobre a súa propia vida. Bastante ten alguén cos seus asuntos do traballo, o seu fogar ou a súa conta bancaria para dedicar o pouco tempo e vigor que lle quedan a desentrañar os enredos do planeta. Por iso, as mensaxes sinxelas adoitan convencer máis que as explicacións complicadas. Quen afirma ter solucións claras para problemas extraordinariamente difíciles ofrece algo moi valioso: alivio. A promesa tranquiliza. A dúbida inquieta. A certeza, aínda que sexa ilusoria ou mesmo mentira, adoita resultar politicamente máis rendible que a incerteza.

E é aquí onde a desvinculación e a complexidade terminan atopándose. Cando desaparecen os marcos compartidos de interpretación, o malestar deixa de transformarse en proxecto colectivo e comeza a fragmentarse. Os cidadáns deixan de percibir moitos dos seus problemas como experiencias comúns para contemplalos cada vez máis como desafíos individuais.

O conflito despraza. Traballadores contra inmigrantes. Mozos contra pensionistas. Homes contra mulleres. Mulleres contra mulleres pola súa condición de mulleres. Campo contra cidade. Autóctonos contra estranxeiros. Precarios contra outros precarios. Grupos diferentes, todos eles afectados por distintas formas de incerteza, compiten entre si por recoñecemento, protección ou recursos cada vez máis escasos. E, mentres tanto, os grandes centros de poder económico, financeiro e tecnolóxico, principais artífices da situación actual, permanecen relativamente afastados do foco principal da confrontación social.

Quizais de aí proceda este escenario tan confuso. A xente vive con medo ante o que virá. Pero ao mesmo tempo, os grupos humanos perden a habilidade para resolver os seus asuntos entre todos. O termómetro global sobe sen freo. O diñeiro amontóase en poucas mans, os gobernos autoritarios gañan terreo e as máquinas cambian a nosa rutina cotiá a unha velocidade de vértigo. Estamos como se o obxectivo xa non fora cambiar o rumbo (erróneo e posiblemente catastrófico) do barco, senón conseguir un mellor camarote mentres siga navegando.

Quizais esa sexa a verdadeira paradoxa do noso tempo. Non que exista descontento. O descontento sempre existiu. O extraordinario é que, nunha época marcada pola concentración de riqueza, a crise ecolóxica, a precarización e a fragmentación social, unha parte crecente dese malestar parece incapaz de recoñecer as dinámicas que o xeran.

E cando o descontento perde de vista as súas causas, sucede algo tan paradóxico como revelador: termina depositando as súas esperanzas en quen prometen xestionar as súas consecuencias sen alterar os mecanismos que as producen. Termina, en definitiva, votando a quen o provocan.