A democracia dos aparellos: cando os partidos se afastan da realidade

Durante as primeiras décadas da democracia portuguesa, os gobernos estaban integrados por persoas procedentes de traxectorias moi diversas. Había empresarios, profesores universitarios, médicos, enxeñeiros, diplomáticos, xestores, xuristas e profesionais liberais que, nun momento determinado da súa vida, aceptaban asumir responsabilidades públicas. A política era, con frecuencia, unha etapa de servizo e non necesariamente unha carreira vitalicia.

Co paso dos anos, o perfil dos gobernantes transformouse. Un estudo recente da Fundación Francisco Manuel dos Santos sobre os ministros portugueses desde 1976 amosa que as elites gobernamentais portuguesas son hoxe, en termos xerais, altamente cualificadas desde o punto de vista académico. A inmensa maioría posúe estudos superiores e unha parte significativa dispón de experiencia profesional relacionada coas áreas que goberna.

Con todo, a cuestión máis relevante non é a formación académica. O verdadeiro debate atópase en a forma en que se reclutan os cadros políticos.

A mesma investigación conclúe que os partidos continúan sendo o principal canal de acceso ao poder executivo, aínda que cada vez incorporen máis perfís técnicos e especializados. O resultado é unha elite híbrida, onde a competencia técnica convive cunha forte dependencia das estruturas partidarias.

Esta evolución plantea unha pregunta incómoda. Cántos dos nosos gobernantes coñecen realmente a realidade dunha empresa industrial, dunha explotación agrícola, dun mercado internacional competitivo ou das dificultades cotiás de quen crea emprego e asume riscos? Moitos responsables políticos actuais chegan aos máis altos cargos despois de longas carreiras desenvolvidas fundamentalmente en mocidades partidarias, gabinetes ministeriais, asesorías parlamentarias ou cargos internos de partido. Coñecen perfectamente a política, pero con frecuencia tiveron un contacto máis limitado co mundo exterior a ela.

Non se trata dunha crítica persoal. Existen magníficos gobernantes procedentes dos partidos e tamén excelentes servidores públicos que nunca militaron politicamente. O problema é de natureza sistémica. Cando o recrutamento volve excesivamente endogámico, diminúe a diversidade de experiencias, empobrece a comprensión da realidade e redúcese a capacidade de cuestionar consensos establecidos.

Máis preocupante aínda é o efecto sobre a autonomía de decisión. Un gobernante cuxa traxectoria profesional depende case exclusivamente da estrutura que o promoveu pode atopar máis difícil adoptar posicións contrarias aos intereses inmediatos do aparato partidario, aínda cando o interese nacional aconselle outro camiño. A disciplina política, esencial para a gobernabilidade, corre o risco de converterse en conformismo intelectual.

A consecuencia é unha percepción crecente entre os cidadáns de que as institucións están a ser administradas por unha clase política que se reproduce a si mesma. A sensación de que existe un círculo cada vez máis pechado de dirixentes, asesores, deputados e responsables partidarios alimenta a idea de distancia entre gobernantes e gobernados. E cando a confianza diminúe, a lexitimidade democrática comeza a erosionarse.

Non dispoño de datos suficientes para afirmar que esta tendencia sexa idéntica en España, nin coñezo a existencia dun estudo comparable que permita establecer conclusións rigorosas. Con todo, a impresión que moitos observadores comparten é que fenómenos semellantes maniféstanse tamén en boa parte de Europa. En numerosos países da Unión Europea parece existir unha crecente profesionalización da política que, en demasiadas ocasións, significa menos contacto coa economía real e máis dependencia dos mecanismos internos dos partidos.

Quizais aquí se atope unha das explicacións da crecente desafección cidadá cara ás institucións democráticas. Cando amplos sectores da poboación conclúen que quen goberna pertencen a un universo pechado, afastado das súas preocupacións e da súa experiencia cotiá, aumenta a receptividade cara a líderes que prometen romper coas regras do sistema.

É neste contexto onde prosperan os movementos populistas. Non necesariamente porque dispoñan de mellores solucións ou de dirixentes máis preparados, senón porque logran conectar cun sentimento de frustración que os partidos tradicionais parecen incapaces de comprender. Alí onde as elites perden contacto coa realidade, os discursos simplistas atopan un terreo fértil.

A paradoxa é evidente. Canto máis pechado se volve o sistema político, máis alimenta as forzas que cuestionan a súa propia lexitimidade.

Os partidos seguen sendo indispensables para a democracia. Sen eles non existe representación nin estabilidade institucional. Pero unha democracia madura necesita algo máis que partidos fortes: necesita partidos permeables á sociedade. Necesita abrir as portas do goberno a empresarios, científicos, académicos, xestores, profesionais independentes e dirixentes sociais que acheguen experiencia práctica e perspectivas distintas.

Doutra banda, Europa corre o risco de continuar unha senda de decadencia tan alegre como irresponsable. Unha decadencia que non se manifesta unicamente nos indicadores económicos ou xeopolíticos, senón tamén na progresiva perda de calidade das súas elites dirixentes. Porque cando a política deixa de atraer a quen coñecen o mundo real e pasa a ser un ecosistema pechado sobre si mesmo, a democracia volveuse máis débil, menos representativa e, en última instancia, máis vulnerable.

A verdadeira cuestión non é se os nosos gobernantes posúen títulos universitarios suficientes. A cuestión é se posúen a experiencia, a independencia e a capacidade crítica necesarias para decidir en función do interese xeral. Cando esa capacidade desaparece, a democracia conserva as súas formas, pero comeza a perder a súa substancia.