O discreto encanto da decisión exacta

Nunha década dominada pola polarización e pola tentación recorrente do bloqueo institucional, a cuarta edición do Atlas Urbano da Sostibilidade en Galicia reivindica unha premisa tan elemental como insólita: que a cooperación entre administracións non pode quedar secuestrada por tentacións localistas ou pola rivalidade entre opcións políticas. A sostibilidade urbana é, sen dúbida, unha cuestión profundamente política —o é no seu diagnóstico, nas súas prioridades e na súa financiación—, pero precisamente por selo non debería converterse en refén da aritmética partidaria. Que un concello e a súa deputación se ignoren, que unha cidade e a Xunta tensionen a corda, ou que calquera nivel administrativo regatee a colaboración co de signo contrario, non é un xesto de valentía política: é unha renuncia, pagada en calidade do aire, en auga perdida e en monte queimado, que recae sobre unha cidadanía que non entende de competencias cruzadas.

De aí que o fío que vertebra esta edición sexa o da gobernanza multinivel: a articulación entre concellos, deputacións, Xunta e Estado como condición —e non como adorno— de calquera transición ecolóxica seria. Os grandes retos que este Atlas mide son asuntos estruturais que ningunha administración pode resolver en solitario nin no horizonte de unhas poucas lexislaturas ou mandatos, e cuxa escala temporal excede con holgura a de calquera deles. 

A este reto súmase un déficit máis silencioso, pero igual de corrosivo: o da información. Un país que aspire a liderar non pode permitirse zonas de penumbra estatística, indicadores que unhas cidades publican e outras non, datos enerxéticos que se miden a escala provincial cando a decisión é municipal. O que non se mide, non se goberna; e o que non se goberna con datos homologables, non converge con Europa, senón que se limita a contemplala. A transparencia, neste punto, deixa de ser unha virtude administrativa para converterse nunha condición de soberanía: só quen se mide coa mesma vara que os seus pares pode aspirar a sentarse á súa mesa. 

Conviría, chegados aquí, non incorrer en triunfalismo. Este traballo non oculta as súas sombras, e serían deshonestas unhas conclusións que as disimulásen. A maior parte dos nosos residuos aínda non regresa ao ciclo produtivo. O monte periurbano segue a arder, década tras década, en proporcións incompatibles con calquera estándar europeo. As redes de auga envellecidas perden polo camiño unha fracción inadmisible dun recurso que a pluviometría abundante  nos ensinou, equivocadamente, a considerar inagotable. Recoñecer estas carencias non é derrotismo: é o punto de partida ineludible de calquera ambición que mereza tomarse en serio.

Porque existe, pese a todo —e por todo o anterior—, unha oportunidade histórica: facer país desde as cidades. Convertelas en laboratorios de solucións políticas de vangarda que inspiren administracións superiores e non simplemente xestoras dos seus límites competenciais. Espazos que non só respondan á urxencia do presente, senón que proxecten un horizonte de sostibilidade á altura do que xa somos.

Na Europa contemporánea, as cidades deixaron de ser suxeitos subalternos á espera de instrucións das instancias superiores: convertense en pólos de poder de primeiro orde, que concentran a poboación, a actividade económica, a innovación e, cada vez máis, a capacidade de decisión que durante o século XX se reservaba aos Estados. O que decidan as sete cidades galegas non é, por iso, política local: é, de facto, a política ambiental dun país. E unha política construída desde o urbano non está condenada a esperar o permiso de ninguén; pode, ao contrario, marcar o paso e demostrar sobre o terreo o que despois se legisla.

Esa é a ambición que esta edición se atreve a enunciar sen complexos. Non se trata xa de aspirar a ser alumnos aplicados da transición ecolóxica europea, senón de aspirar a ser referencia para ela. O reto non é converxer coa media española, que tranquiliza, pero non obriga, senón cos estándares das rexións europeas máis avanzadas, que é a liga na que Galicia —por escala, por diversidade e por madurez do seu sistema urbano— ten todo o dereito a competir. A diferenza entre unha e outra vara non é técnica: é de ambición de país.

Hai países que se constrúen dunha vez, nun xesto fundacional, e países que se constrúen a diario, na suma calada de mil decisións administrativas que raramente ocupan un titular. Galicia pertence, sen dúbida, aos segundos. E é nesa construción discreta —en como xestiona a súa auga, no que fai cos seus residuos, en se protexe ou abandona o seu monte— onde se xoga, sen épica, pero sen remedio, a clase de país que legaremos. Este Atlas non aspira a máis, nin a menos, que a poñelo por escrito: que a sostibilidade de Galicia non é un asunto de grandes relatos, senón de pequenas e constantes coherencias. Comezando pola máis difícil de todas: a de cooperar.