Como desmontar un sistema produtivo

Cando un Goberno fala de democratizar a empresa, convén analizar que quere dicir exactamente. Non por desconfianza ideolóxica, que tamén, senón por experiencia histórica. Case nunca acaba sendo o que o titular promete.

A última proposta nesta liña vén do Ministerio de Traballo, encabezado por Yolanda Díaz, e preséntase como unha reforma pendente, europea, constitucional e, por suposto, profundamente democrática. Intentemos traducir. Primeiro paso, os traballadores deben sentarse nos consellos de administración. Segundo, deben ter unha parte do capital da empresa. E terceiro, o Estado avaliará canto democrática é cada empresa e axustará impostos e axudas en consecuencia. Nada voluntario, gradual nin adaptado a sectores, tamaños ou estruturas. Normativa común, deseñada desde arriba, para todo o tecido empresarial. A democracia, ao parecer, funciona mellor cando se impón.

Ante isto, estaría ben lembrar que un consello de administración non é unha asemblea veciñal. Serve para tomar decisións estratéxicas con risco económico e responsabilidade legal directa. A proposta plantexa que nas empresas grandes ata a metade do consello estea formada por representantes dos traballadores. É dicir, quen non achega capital pasa a controlar o órgano que responde ante quen si o achega. Unha innovación xurídica interesante, aínda que non está claro como se venderá a investidores, bancos ou mercados. Pero non nos preocupemos por eses detalles menores, xa se axustarán sos.

O segundo pilar da proposta é aínda máis fascinante: obrigar a que entre o 2% e o 10% do capital estea en mans dos traballadores. Pero ¿de onde sae ese capital? Pois a priori, hai tres opcións. Ou se dilúe aos accionistas actuais, ou se obriga á empresa a recomprar e transferir accións, ou créanse vehículos xestionados por terceiros con recursos que alguén terá que poñer. En calquera das tres opcións hai un custo económico que nin se cuantifica, nin se avalía nin se discute. E, por tanto, tampouco se imputa a ninguén. Será que a virtude democrática o compensa todo.

A guinda do pastel é o sistema de incentivos. Un índice de democracia corporativa que determinará beneficios fiscais e acceso preferente á contratación pública. Dito doutro modo: se a túa empresa axústase ao modelo correcto, premio; se non, penalización. Non se avalía se a empresa innova, crea emprego, exporta ou inviste. Avalíase se cumpre co estándar ideolóxico do momento.

O discurso insiste en “dar voz ás persoas traballadoras”. Na práctica, quen ocuparán os asentos, xestionarán as participacións e exercerán dereitos de codecisión serán os sindicatos. É dicir, maior concentración de poder en organizacións concretas, representación indirecta de traballadores non afiliados, e mestura de funcións sindicais, políticas e de xestión empresarial. Unha democracia curiosamente vertical.

España xa conta con múltiples fórmulas de participación: cooperativas, empresas laborais, negociación colectiva, comités de empresa, esquemas voluntarios de capitalización. Todas elas imperfectas, pero funcionais. O que se propón agora non é reforzar eses mecanismos, senón substituílos por un modelo único, obrigatorio e centralizado, deseñado sen consenso e nun contexto de evidente debilidade parlamentaria. Máis que democratizar a empresa, parece un intento de gobernarla desde fóra, coa Constitución como eslogan e o BOE como alavanca.

En todo isto, o importante é falar moito de democracia dentro das empresas, pero nada de democracia no proceso que decide esta reforma. Sen avaliación de impacto, acordo coa patronal, seguridade xurídica ou explicar quen asume os custos. A mellor o problema non é que as empresas españolas sexan pouco democráticas, senón que algunhas propostas confunden xestión con poder, e participación con control.

Ah. E poden aforrarse a milonga de Alemaña. Alí a cogestión non substituíu ao mercado nin se utilizou como instrumento de disciplinamento ideolóxico, senón como parte dun pacto produtivo que reforzaba competitividade, investimento e estabilidade. Aquí propónse ao revés: intervir o goberno corporativo sen tocar produtividade, innovación ou escala empresarial. Non é o modelo alemán o que se importa, senón a súa coartada retórica.