Estado frágil: un problema ibérico

Os recentes acontecementos en España e Portugal puxeron en evidencia unha fragilidade estrutural que xa non pode atribuírse unicamente á forza da natureza ou ao azar tráxico. A DANA que asolou amplas zonas do leste e sur de España, con consecuencias humanas e materiais devastadoras, os accidentes ferroviarios que reabriron o debate sobre a seguridade e o mantemento da rede, así como as tormentas na rexión centro de Portugal e as inundacións dos ríos Mondego, Tejo e Sado, revelan un problema máis profundo: un Estado cada vez máis reactivo, menos estratéxico e debilitado na súa capacidade de anticipación.

Os fenómenos meteorolóxicos extremos son unha realidade crecente no contexto do cambio climático. Con todo, a magnitude dos danos non depende só da intensidade da choiva ou do vento, senón tamén da calidade das infraestruturas, da planificación territorial e da preparación institucional. Urbanizacións en zonas inundables, sistemas de drenaxe insuficientes, diques e liñas ferroviarias envellecidas non son produto dunha tormenta concreta, senón de anos de decisións aprazadas, investimentos postergados e prioridades mal definidas. Cando o Estado actúa principalmente despois do desastre, liberando fondos extraordinarios e anunciando auditorías urxentes, transmite a sensación de que sempre chega tarde.

O caso dos accidentes ferroviarios en España e o tráxico suceso do ascensor histórico en Lisboa non son episodios illados, senón síntomas dunha erosión acumulada na xestión de infraestruturas críticas. A falta de mantemento preventivo, a redución de cadros técnicos experimentados e a presión orzamentaria constante terminan xerando sistemas máis vulnerables. En lugar de apostar de forma sostida pola modernización e a supervisión rigorosa, recórrese a solucións parciais que permiten gañar tempo político, pero non resolver o problema de fondo.

A esta fragilidade material súmase unha fragilidade política. A calidade dos decisores públicos converteuse nun factor determinante. Con demasiada frecuencia, a prioridade parece ser a popularidade inmediata e a supervivencia electoral, non a construción dunha estratexia nacional a longo prazo. O ciclo político curto favorece anuncios rápidos e medidas de impacto mediático, mentres que as reformas estruturais —aquelas cuxos resultados só se verán en dez ou vinte anos— quedan relegadas. O pensamento estratéxico e o sentido de Estado, entendidos como a capacidade de antepor o interese xeral á conveniencia partidista, débilesen progresivamente.

A práctica de nomear para cargos de alta responsabilidade a persoas cuxa principal credencial é a confianza política agrava esta situación. Cando a dirección de empresas públicas, organismos reguladores ou entidades técnicas recae en perfís sen a cualificación adecuada nin experiencia en xestión complexa, a capacidade institucional resentese. Non se trata só dun problema ético, senón funcional: decisións mal fundamentadas, falta de liderado, incapacidade de anticipar riscos e perda de coñecemento acumulado. Nun contexto de crecente complexidade tecnolóxica e climática, a incompetencia na cúspide ten efectos multiplicadores.

Paralelamente, obsérvase unha tendencia a incrementar o gasto corrente, especialmente a través do aumento continuo do número de empregados públicos, sen unha estratexia clara de modernización e eficiencia. O problema non é a existencia dun sector público amplo, senón a ausencia dunha orientación transformadora. Expandir estruturas administrativas sen investir de forma proporcional en dixitalización, mantemento predictivo, resiliencia climática e infraestruturas estratéxicas conduce a un Estado máis pesado, pero non necesariamente máis eficaz. O verdadeiro fortalecemento institucional pasa por investimentos estruturantes: redes ferroviarias seguras e modernizadas, sistemas de drenaxe adaptados ao novo clima, planificación urbana baseada en datos científicos e corpos técnicos altamente cualificados.

En definitiva, as catástrofes naturais e os accidentes recentes non só son tragedias humanas; son tamén espellos que reflicten as debilidades acumuladas da acción pública. Un Estado que privilexia a lealdade política sobre o mérito, a xestión da imaxe sobre a planificación estratéxica e o gasto corrente sobre a inversión transformadora volveuse progresivamente máis frágil. E cando chegan a tormenta, o descarrilamento ou a inundación, esa fragilidade deixa de ser abstracta: tradúcese en perdas humanas, danos económicos e erosión da confianza cidadá. Reforzar o Estado non significa simplemente gastar máis, senón gastar mellor, seleccionar mellor e planificar mellor. Significa recuperar o sentido de responsabilidade histórica, apostar pola competencia técnica e asumir que a verdadeira política non se mide en titulares de mañá, senón na solidez do país dentro dunha xeración.