De Groenlandia a Venezuela, o taboleiro xeopolítico das terras raras

O ano 2026 comezou con dúas sacudidas sísmicas no taboleiro xeopolítico global, cuxos epicentros, aínda que distantes, revelan unha mesma falla tectónica: a loita polo control dos recursos minerais. Na madrugada do 3 de xaneiro, unha operación militar estadounidense en Venezuela culminaba coa detención do presidente Nicolás Maduro. Case simultaneamente, desde Washington, Donald Trump volvía a poñer sobre a mesa o seu desexo de anexionar Groenlandia, declarando que Estados Unidos necesita a illa por “seguridade económica”. Ambos acontecementos, aparentemente inconexos, son en realidade dous frontes dunha mesma contenda global, unha nova cruzada onde as “reliquias sagradas” non son obxectos de devoción, senón os 17 elementos químicos coñecidos como terras raras e outros minerais críticos, indispensables para a revolución tecnolóxica e a transición enerxética.

A insistencia de Trump en “ocuparse de Groenlandia en uns dous meses” deixou de ser unha anécdota para converterse nunha declaración de intencións estratéxica. A illa, un territorio autónomo danés de máis de dous millóns de quilómetros cadrados, revelouse como un cofre de tesouros xeolóxicos. Segundo o Servizo Xeolóxico de Dinamarca e Groenlandia, o seu subsolo podería albergar ata o 25% das reservas mundiais de terras raras, ademais de 38 dos minerais considerados críticos pola Unión Europea. O desxeo, unha das consecuencias máis visibles do cambio climático, está deixando ao descuberto estes xacementos, abrindo novas rutas marítimas e convertendo o Ártico nun novo escenario de confrontación entre potencias. Estados Unidos non é o único actor con intereses na rexión. China, autoproclamada como país “próximo ao Ártico”, leva anos tecendo a súa influencia a través da súa “Ruta da Seda Polar”, chegando a participar como investidor, a través da empresa estatal Shenghe Resources, nun dos dous únicos proxectos de prospección de terras raras actualmente en marcha na illa. A loita por Groenlandia é, polo tanto, un microcosmos da competencia global por asegurar as cadeas de subministración do futuro.

Do outro lado do globo, no Caribe, a “Operación Determinación Absoluta” puxo de manifesto a importancia estratéxica de Venezuela máis alá das súas xigantescas reservas de petróleo, as maiores do mundo. Ao sur do río Orinoco esténdese o chamado Arco Mineiro, unha vasta rexión de 112.000 quilómetros cadrados que alberga un potencial xeolóxico extraordinario: máis de 8.000 toneladas de ouro, 35.000 de coltán, e significativos xacementos de diamantes, níquel e terras raras. É a paradoxa dun país inmensamente rico no seu subsolo, pero empobrecido por décadas dunha xestión que, como técnicos, non podemos senón cualificar de desastrosa. Traxicamente, nos últimos anos esta rexión converteuse nun epicentro de devastación ambiental e social, dominado por unha minería ilegal e depredadora controlada por unha amalgama de actores estatais e criminais. A intervención estadounidense, xustificada oficialmente na loita contra o narcotráfico, ten como trasfondo indiscutible o control destes recursos, vitais para unha industria tecnolóxica que busca desesperadamente diversificar as súas fontes de subministración lonxe de China.

A agresiva estratexia de Washington explícase por unha realidade incómoda para Occidente: China controla de forma abrumadora o mercado dos minerais críticos. Pekín non só extrae o 60% das terras raras do mundo, senón que, e isto é clave, refina o 85% da produción global. Esta posición cuasi monopolística, que en 2010 chegou ao 95%, outórgalle un poder inmenso, como demostrou en outubro de 2025 ao impoñer restricións á exportación que ameazaron con paralizar sectores enteiros da industria europea. Europa, en particular, atópase nunha posición de extrema vulnerabilidade. A súa dependencia de China para o subministro de algunhas destas materias primas oscila entre o 40% e o 100%. É o verdadeiro talón de Aquiles da nosa economía. Sen un subministro estable destes elementos, a transición enerxética, a dixitalización e a reindustrialización da Unión Europea son meras quimeras.

A resposta occidental a este desafío é dobre. Por un lado, a administración Trump despregou unha intensa actividade diplomática e de investimento a nivel global, asinando acordos sobre minerais con Ucraína, Paquistán ou Arxentina, e investindo masivamente para reactivar a súa propia capacidade de produción e refino. Por outro lado, Europa optou pola vía reguladora. A Lei Europea de Materias Primas Críticas (CRMA), aprobada en abril de 2024, establece obxectivos ambiciosos para 2030: extraer o 10%, procesar o 40% e reciclar o 25% do consumo anual da UE e o plan ReSource EU potencia á nova lei. Ademais, busca reducir drasticamente os prazos para a apertura de novas explotacións, que en Europa poden chegar a demorarse ata 15 anos. Non obstante, a realidade sobre o terreo é complexa. En España, por exemplo, a minería enfróntase a unha maraña burocrática con máis de 130 leis e 103 administracións implicadas. En Galicia, a pesar de contar con indicios de 15 das materias primas estratéxicas para a UE, incluíndo terras raras en zonas como o Monte Galiñeiro, os concursos de investigación mineira levan anos bloqueados. Esta parálise impide mesmo coñecer o verdadeiro potencial do noso subsolo, un luxo que non nos podemos permitir.

Atopámonos no limiar dunha nova era dos metais, unha na que a xeoloxía e a xeopolítica están máis entrelazadas que nunca. A seguridade e a prosperidade das nacións xa non dependen só do control dos hidrocarburos, senón do acceso a unha nova táboa periódica de elementos. Como sostivemos, sen minerais, simplemente, non hai vida moderna. Nin transición ecolóxica, nin intelixencia artificial, nin defensa. Europa e España deben asumir este desafío con urxencia e pragmatismo. É imperativo superar debates estériles e apostar decididamente pola investigación dos nosos propios recursos, sempre baixo os máis altos estándares de sostibilidade ambiental e social. Só así poderemos reducir a nosa perigosa dependencia exterior e xogar un papel relevante neste novo orde mundial que se está forxando nas entrañas da Terra. A nova cruzada polos minerais non fixo máis que comezar.