Un ano despois do apagón

O pasado 28 de abril cumpríronse un ano do apagón de enerxía eléctrica na península Ibérica e proximidades de Francia, en total máis de cincuenta millóns de afectados. Por tanto, creo que é o momento oportuno para analizar as consecuencias do mesmo, algunhas xa establecidas durante este período de tempo e outras aínda pendentes de establecer.

Comecemos polas primeiras: Que se fixo?

As medidas adoptadas centraronse en evitar un novo apagón e estableceronse en tres ámbitos: operativo, regulamentario e técnico.

No ámbito operativo, Red Eléctrica, como operador do sistema, adoptou un mix de xeración eléctrica máis prudente denominado Operación Reforzada, é dicir, máis incorporación de xeración síncrona, xa está demostrado que o apagón tivo como causa unha falla xeneralizada do control de tensión. Aínda que a orixe está en discusión ou, polo menos, non especificada e, na maior parte dos casos, explicada como multifactorial.

O día 5 de maio deste ano, o propio Europarlamento lamentou a falta de plena transparencia e divulgación oportuna por parte das autoridades españolas sobre as causas e factores contribuíntes destes incidentes.

Esta operación reforzada tivo como contrapartida un incremento do prezo diario da enerxía producida, estimándose entre 600 e 1.500 millóns de euros no ano transcorrido, que pagamos todos os consumidores na factura da luz.

Ademais, tivo outra consecuencia e é que as enerxías renovables, fotovoltaica e eólica, non puideron incorporar a súa enerxía á rede e, por tanto, “tirar enerxía”, máis do 20% da renovable producida.

En canto ás medidas adoptadas na regulamentación, a Comisión Nacional dos Mercados e a Competencia realizou un labor arduo en materia de nova normativa de operación, especialmente máis rigorosa que a actual. No mes do apagón, aprobou o procedemento de operación 7.4, ampliou os rangos de tensión admisibles e, en materia de supervisión, impulsou un proceso de reunións coordinadas cos axentes operadores do sistema.

Ademais, estableceu recabar informes sobre variacións de tensión en nudos sinalados e seguimento co operador do sistema das medidas técnicas e impacto económico das mesmas.

Por último, nos últimos meses abriu un gran número de expedientes sancionadores ás empresas eléctricas e a Red Eléctrica por incumprimentos regulamentarios, moitos deles en días anteriores e posteriores ao apagón, pero dos cales fai fincapé en que non foron a causa do apagón.

O impacto económico do apagón está a avaliarse na orde dos catro mil millóns de euros

E en canto ás medidas técnicas implantadas, hai unhas que permiten e noutros casos obrigan a plantas renovables a instalar controis dinámicos de tensión.

Por outra banda, a propia REE efectuará a instalación en nudos determinados de compensadores síncronos estáticos. En concreto, xa hai proxectados oito na Península e catro deles xa lanzados. Isto conlevará un investimento de uns oitocentos millóns de euros que se pagarán nos peaxes, polo tanto, todos os consumidores, aínda que en contrapartida reducirá o importe das restricións técnicas.

E as consecuencias pendentes?

Entendo que a máis significativa é fixar a responsabilidade e como consecuencia desta, as indemnizacións.

En canto á responsabilidade por parte dos implicados, o que se viviu durante o pasado ano foi: “eu non fun”, todos lanzaron “balóns fóra” e adxudícanlla aos demais. Así, en síntese:

• O Goberno indicou que eran Red Eléctrica e as eléctricas.
• Red Eléctrica dixo que foran as eléctricas e o goberno e a CNMC por non regulamentar ben.
• As empresas eléctricas (AELEC) establecen que o único responsable é Red Eléctrica.
• A CNMC fai responsable fundamental a Red Eléctrica e lle abre expediente sancionador, aínda que tamén abre expedientes sancionadores a varias eléctricas e a plantas renovables.
• A Comisión do Senado determinou que a responsabilidade era compartida.

E en resumo de todo?

Que houbo un erro do operador ao incorporar ao mix demasiada xeración asíncrona, como se demostra na xestión posterior, e que houbo algunha planta que se desconectou e que foi a orixe do problema. Ademais, a regulamentación tiña que ter sido máis estrita.

Parece que a implicación de Red Eléctrica é a que maioritariamente se está a determinar. Iberdrola xa presentou unha demanda contra ela e mesmo en Portugal realizáronse manifestacións que imputan directamente a Red Eléctrica como causante do apagón.

E en canto ao aspecto económico?

O impacto económico está a avaliarse na orde dos catro mil millóns de euros, de aí a transcendencia que conleva determinar o ou os culpables.

E que fixeron os principais implicados:

• Red Eléctrica non provisionou nas súas contas do ano 2025 ningún valor económico para esta contixencia, lóxicamente, pois de facelo, tería sido unha forma de considerarse “culpable”.
• Iberdrola xa valorou o impacto nos seus ingresos en cento oitenta millóns de euros que pretende recuperar.
• Repsol xa reclamou cento vintecinco millóns de euros e Moeve cincuenta millóns de euros.

Ademais, a OCU xa pediu que as distribuidoras abonen aos clientes eléctricos as indemnizacións regulamentarias que corresponden por incumprimento da calidade. Debería terse feito, unha vez efectuado o peche do ano 2025 e abonados nos primeiros meses deste ano.

Incluso, Portugal, a través do seu Goberno, está a analizar a posibilidade de pedir indemnizacións.

E como rematará?

Despois do apagón, as grandes eléctricas contrataron gabinetes xurídicos para ir preparando os posibles litixios xurídicos, tanto como demandados como demandantes.

E antes do 28 de abril de 2026 foron emitidos a Red Eléctrica moitos burofaxes para paralizar o peche, establecido nun ano para certos litixios correspondentes a responsabilidade extracontractual.

Ademais, industrias e aseguradoras, que xa fixeron fronte a importes de indemnizacións dos seus asegurados, preparan demandas contra Red Eléctrica polos danos ocasionados polo apagón.

Por todo o anterior, pódese deducir facilmente que os responsables do apagón e, consecuentemente obrigados a facer fronte ás indemnizacións, só se determinarán xuridicamente e iso pode ser dentro de uns 5 a 7 anos.