Reflexións arredor do apagón: un sistema eléctrico do século pasado

Nestas datas nas que se cumpre un ano do apagón, hai unha mensaxe que debe quedar clara: as renovables non tiveron a culpa, de feito, puideron ter sido parte da solución, como se reflicte na nova operativa española do sistema post-cero enerxético, que agora si as inclúe como tecnoloxías que participan no mantemento do equilibrio do mesmo. E é que hai numerosos titulares, entre eles de políticos relevantes, que parecen pretender identificar o uso de renovables con inseguridade e falta de fiabilidade, cando precisamente estas tecnoloxías nos permiten acadar o contrario: un certo nivel de independencia enerxética, e con ela, de seguridade dun subministro eléctrico (bastante) desconectado de combustibles fósiles. Non é admisible, por tanto, “manchar” coa sombra da culpabilidade a participación no mix dalgunhas enerxías que están chamadas a formar parte irremediable e irrenunciable do noso futuro como cidadáns europeos independentes.

Quizais, o máis intelixente, produtivo e eficaz sexa poñer o foco non en buscar que enerxías foron as responsables (así en xeral) do apagón, senón máis ben o máis acertado sexa centrar a análise en reflexionar por que fallou o propio sistema. E precisamente aquí é onde xorden unha serie de aristas que é conveniente sinalar.

A mediados de marzo pasado, a Rede Europea de Xestores de Redes de Transporte de Electricidade (ENTSO-E) publicaba o seu informe sobre a súa análise técnica do apagón. A causa: unha sucesión de eventos que causaron un fallo multifactorial. Producíronse unha serie de oscilacións de potencia que non puideron resolverse a tempo. Porque a operativa do sistema non estaba preparada para compensar estas oscilacións segundo a cadea de acontecementos que se sucederon, aínda que si tería alternativas á disposición no caso de que o protocolo definido para actuar fose outro.

Isto é relevante. Porque a culpabilidade debe pasar de focalizarse no uso dalgunhas tecnoloxías -que son necesarias e perentorias- como as renovables, a centrarse no cuestionamento do propio deseño do sistema: elemento clave e cuxa operativa deben ser fiscalizados.

Sobre a operativa do sistema

Desde a óptica da análise da operativa do sistema convén lembrar que tras o apagón o denominado “Procedemento de Operación 7.4” foi modificado para permitir que as plantas de enerxías renovables participasen activamente no control dinámico da tensión do sistema. Así, a subida repentina de tensión daquel 28 de abril de 2025 que provocou a desconexión case instantánea de numerosas plantas de xeración como medida de protección, podería terse solventado se as plantas renovables puidesen participar activamente no control dinámico da tensión. De feito, a resposta do sistema provocando a desconexión das plantas conduciu, aínda, a maiores oscilacións e con elas a un incremento superior da tensión da rede que acabou precipitando a sucesión de desconexións en toda España. Como un dominó. Todos os axentes e capas do sistema foron desconectándose e apagándose. Plantas de produción eléctrica e liñas de alta tensión. Tanto españolas como as que interconectan o sistema peninsular con Francia. Todo foi a negro.

Convén tamén aclarar que o informe confirma que a inercia do sistema era a correcta. Non cabe por tanto atribuírlle o apagón a unha falta desta inercia: ese ritmo ou cadencia que marcan plantas como as nucleares ou térmicas na operativa do sistema e que un exceso de renovables, din, podería chegar a anular. Se isto fose así, urxe un cambio na definición do proceso e transporte da electricidade no sistema. Xa que o noso futuro como sociedade pasa irremediablemente por unha presenza (case) completa e única de fontes renovables no sistema eléctrico e enerxético. E de paso convén ir repensando como imos fixar o prezo da electricidade sen necesidade de acoplarlo ao do uso dalgunhas tecnoloxías que empregan combustibles fósiles -suxetos a unha elevada volatilidade e dependencia-, como sucede agora.

As principais medidas que se aplicaron para evitar outro novo apagón foron na liña de endurecer a operativa dos protocolos e lograr así unha maior seguridade no sistema. Así, apostouse por reforzar os “servizos de axuste”. Uns mecanismos que permiten asegurar e estabilizar unha rede eléctrica que necesita manter a frecuencia e a tensión en todo momento para “casar” en tempo real a demanda de electricidade dos consumidores coas plantas de xeración. Entre eles, optouse por obrigar a máis plantas (térmicas e nucleares) a que estean “en espera” por se tiveran que entrar para cubrir oscilacións de tensión por falta de inercia ou posibles desconexións sobrevidas doutras plantas. Ademais, reforzouse a capilaridade do sistema obrigando a producir a plantas de xeración local situadas en grandes centros de consumo para manter así o voltaxe necesario e evitar desequilibrios. Desequilibrios que o informe de ENTSOE advirte: veñen provocados por un sistema que debe enviar a electricidade a grandes distancias desde grandes centros de produción localizados moi lonxe dos grandes centros de consumo.

A aplicación das medidas de axuste ten un impacto claro, desde hai un ano, na nosa factura. Datos da CNMC e de Rede Eléctrica permiten situar o sobrecusto para conseguir unha maior “seguridade” arredor dos 5 euros por megavatio hora, pasando dos 10 euros aos 15 euros por megavatios hora. A cantidade investida para lograr unha maior estabilidade incrementouse nun 50% o último ano, superando na súa totalidade os 3.800 millóns de euros.

Sobre o deseño do sistema

Manter vía investimentos e gastos correntes de operación este sistema eléctrico peninsular, deseñado e pensado como un “todo”, mastodóntico, custa de media anualmente 2.000 millóns de euros. Deste importe total, a maior parte (un terzo) ten como destino os sistemas insulares (Baleares e Canarias) e unha quinta parte (20%) as interconexións con Portugal e Francia. Seguen en destino do orzamento o reforzo con nova infraestrutura daquelas rexións produtoras vía renovables, tanto solar como eólica. Van incluídos nestas cifras os gastos en mantemento preventivo, dixitalización e reforzo da rede e interconexións.

Así, tras o apagón atopámonos cunha cifra de preto de 6.000 millóns de euros, entre os de mantemento da rede e os dos “servizos de axuste” reforzado, que van destinados ao sistema e rede eléctrica peninsular.

A cuestión, pois, resulta relevante: ¿Non sería interesante repensar o deseño dun sistema eléctrico que é por si mesmo ineficiente e que responde a un esquema territorial e económico do século pasado desenvolvido durante a ditadura? E é que transportar electricidade a grandes distancias implica un esforzo enerxético e económico non menor, como vemos. E que mesmo o deseño actual vemos que pode chegar a fallar, e a caer á vez, como un todo, como experimentamos hai un ano.

Grandes rexións produtoras de electricidade que poderían verse beneficiadas por esta actividade, atraendo investimentos industriais localizados en zonas próximas ás de xeración, non só observan como esa electricidade ten como destino outros centros político-económicos que ofrecen beneficios fiscais e mellores redes de comunicación, senón que non poden nin obter unha remuneración por esa electricidade vendida a outros territorios porque se aplica o “código postal único”, algo como, “isto non interesa” porque a electricidade é de todos, claro.

É necesario incluír na toma de decisións os custos de oportunidade derivados de manter o mesmo esquema. Quizais chegou o momento, sobre todo coa potencialidade que ofrecen as renovables, de descentralización técnica e de seguridade enerxética autóctona, de pensar noutro esquema, noutro deseño do sistema eléctrico.

¿Por que non replicar o modelo europeo no que cada Estado membro está interconectado co resto e, chegado o caso, se pode desconectar? ¿Como sucedeu con Francia hai un ano? Así trataríase de repensar o sistema e organizalo como subsistemas interconectados. De feito, como exemplo temos os dous insulares, Baleares e Canarias. Deste xeito cada rexión estaría chamada a ser autosuficiente a nivel eléctrico e buscar igualar a súa xeración co seu consumo. E se non lle é posible, podería adquirir esa electricidade doutra rexión excedentaria, compra-vendendo a electricidade entre sistemas rexionais (semellante ao modelo europeo). Técnicamente teriamos o beneficio adicional de que se un subsistema tivese algún problema como o sufrido hai un ano, poderíase desconectar da rede sen maior afectación ao resto de subsistemas peninsulares. E a recuperación centraríase só no subsistema afectado.

Chegou o momento de falar en serio do acceso á electricidade en España. O futuro vai da man da electrificación para conseguir o aproveitamento completo da xeración mediante fontes renovables. O sistema non serve así. O esforzo económico que nos está custando manter o deseño actual pode destinarse a redeseñar un novo sistema e rede eléctricos para o futuro e para todos. A electrificación vai máis adiantada naquelas rexións que, curiosamente, non dispoñen de xeración eléctrica. Se non cambiamos o deseño do sistema, perderemos como economía e sociedade. Non asumamos o fracaso de “tirar” miles de millóns cada ano para manter un sistema eléctrico e económico do pasado. Redeseñemos o sistema eléctrico para que todas as rexións teñan futuro.