Reivindicando a empresa para a literatura

A empresa é un dos grandes escenarios das sociedades contemporáneas. Na inevitable conexión que existe entre realidade e ficción, un podería esperar que este protagonismo se trasladase á literatura pero basta con revisar os libros superventas en castelán ou galego para descubrir o déficit evidente. Resulta paradóxico porque poucas realidades reúnen tantos ingredientes narrativos: xerarquías, ambicións, alianzas, traizóns, loitas polo poder e decisións capaces de alterar carreiras profesionais e destinos persoais.

A narrativa situou as súas historias con frecuencia na casa familiar, unha circunstancia especialmente presente na literatura galega, o cal ten sentido pois o microcosmos da familia tende a enardecer os afectos e os conflitos. O que carece de sentido é o ostracismo na literatura que sofre o microcosmos da empresa. Co fin de contrastar as características de ambos os contornos, evidénciase que o potencial narrativo da empresa é notablemente superior ao que alberga o contorno familiar.  

Temos en primeiro lugar os personaxes, que son a clave absoluta de calquera relato. Nunha casa, o número e diversidade dos actores son limitados. As relacións entre eles adoitan ser directas e relativamente estables. Nunha empresa, pola contra, conviven decenas ou mesmo centos de roles e individuos con relacións verticais, horizontais e cruzadas, personaxes potenciais con intereses, ambicións, filias e fobias case sempre ocultas pero latentes, que en calquera momento poden emerxer e provocar sucesos dignos de ser relatados.

Unha segunda diferenza é a dinámica de funcionamento presente en cada contexto. A casa funciona sobre todo mediante regras normalmente sinxelas e implícitas. Nunha empresa, en cambio, existe toda unha arquitectura normativa de organigramas, competencias, atribucións, avaliacións, obxectivos e incentivos, unha estrutura que introduce un campo permanente de tensións entre regras formais, poder real e estratexias individuais.

Unha terceira diferenza substancial radica en o propósito da propia institución. Unha familia tende de maneira natural cara á estabilidade, é un sistema de repeticións diarias. As súas transformacións adoitan estar ligadas ao paso do tempo. A empresa, pola contra, é un organismo entrópico que non pode deixar de moverse. Necesita medrar, expandirse, captar novos clientes, conquistar mercados, absorber competidores ou mesmo reinventarse no caso de que o contexto social, económico ou tecnolóxico o esixa. Unha empresa que deixa de transformarse e medrar está condenada a desaparecer, o cal representa un caldo inigualable para o cultivo de historias.

E seguimos coas diferenzas: nunha familia as persoas coñécense a fondo, conviven intensamente, comparten demasiado como para manter máscaras durante moito tempo. Nunha empresa ocorre o contrario. Cada individuo constrúe coidadosamente unha imaxe de si mesmo en busca de parecer competente, eficaz, expedito; intenta evitar a culpabilidade dos erros e vincularse aos éxitos. Ese teatro cotián de aparencias supón un humus fértil para a produción de fábulas e ficcións.

Imos rematar esta secuencia de diferenzas arredor de a lealdade. A familia tende cara á solidariedade interna e á consolidación dunha idea de pertenza. Na empresa, a lealdade é efémera. Unha organización trata ben a un directivo mentres o necesita; cando deixa de ser así, o despedimento sen contemplacións nin lamentos é inminente. En sentido inverso, os profesionais amosan lealdade á súa compañía ata que aparece unha alternativa mellor. Desde o punto de vista narrativo, esta fragilidade introduce un elemento especialmente poderoso: a traizón. E a traizón adoita xerar historias moito máis poderosas que a lealdade.

Como anticipabamos, as literaturas galega e castelá apenas aproveitaron estes potentes elementos narrativos. Estamos afeitos noutros ámbitos a seguir o exemplo USA, pero en materia literaria tendemos a ignorar as súas ensinanzas. Novelas como A fogueira das vanidades de Tom Wolfe, American Psycho de Bret Easton Ellis ou E entón chegamos ao final de Joshua Ferris amosan como a vida corporativa pode converterse en materia narrativa de primeira orde.

Se falamos do audiovisual, as referencias multiplícanse. Desde películas de trasfondo financeiro como Wall Street ou A gran aposta, ou tecnolóxico como The Social Network, ata series como Succession, Billions ou Mad Men, demostraron ata que punto o mundo empresarial pode converterse nun potente motor dramático.

Poucas realidades contemporáneas como o universo corporativo reúnen tantos ingredientes narrativos en forma de tensións, inseguridades, anhelos, roles e personalidades, vícios, relacións e o permanente xogo do poder. Esta especie de magma quizais desaproveitado é o que me levou a redactar Cen Ilíadas, a novela que estamos presentando estas semanas cimentada en catro décadas de experiencia profesional dentro e arredor de empresas de todo tipo de sector, tamaño e estilo de xestión.

Coa súa publicación pretendo contribuír modestamente a ampliar os escenarios polos que transita a ficción galega. Se a casa familiar foi durante décadas un dos seus territorios naturais, quizais chegase o momento de que as empresas —tan presentes na nosa vida cotiá— empecen tamén a ocupar un lugar máis visible na literatura.