O shock de Romanía

Cando un viaxa, convén deixar os prexuízos na casa. Non só por decencia intelectual senón tamén por puro interese: os prexuízos impiden ver a realidade. O shock que nos provocou Romanía fixo pequenos outros choques de realidade anteriores, como os que recibimos ao visitar Estonia, Polonia ou Eslovenia. Agardabamos, quizais, un país escuro, triste, sucio, pobre e inseguro, e atopamos outro luminoso, vibrante, limpo, en pleno desenvolvemento e absolutamente seguro.

¿De onde procedían os nosos prexuízos? Probablemente da imaxe parcial que España construíu durante anos a partir da inmigración romanesa que chegou para ocupar os postos laborais máis básicos. E tamén dunha mala fama popular, inxusta e simplificadora, que se estendeu sobre unha poboación vista máis pola súa condición social de chegada que pola realidade do país do que procedía.

Algúns datos sobre Romanía

Romanía ten 238.398 quilómetros cadrados, arredor do 47% da superficie española. A súa poboación ronda os 19 millóns de habitantes, algo menos do 40% da española. A súa renda per cápita nominal sitúase arredor dos 20.000 euros, aproximadamente o 60% da española e dous terzos da galega. Desde a súa entrada na Unión Europea en 2007, protagonizou un intenso proceso de converxencia que situou o seu PIB no 80% da media UE.

Unha das sinais máis visibles do cambio experimentado é o parque móbil, cunha proporción inaudita de coches de gama alta —BMW, Audi, Mercedes—, e non só nas cidades senón tamén no medio rural. Parte da explicación está no mercado de vehículos usados procedentes de Alemaña; pero principalmente explícase por esa clase media-alta emerxente, urbana e profesional, vinculada á tecnoloxía, os servizos, a exportación, a construción e o emprendemento.

Romanía soubo aproveitar o acceso ao mercado europeo. A UE abriu ás súas empresas un espazo económico de centos de millóns de consumidores e acelerou a modernización de infraestruturas, normas, expectativas e oportunidades. O sector tecnolóxico é unha boa mostra diso: a industria TIC romanesa ten un peso superior á media UE e converteuse nun dos motores da economía. Non é casualidade que Bucarest, Cluj-Napoca, Timișoara ou Iași aparezan xa no mapa tecnolóxico europeo. Por suposto que non todo é lineal nin idílico: a inflación e o déficit público seguen sendo problemas relevantes de modo que a entrada no Euro non parece inmediata.

A historia

Romanía ten unha historia longa e intensa. Boa parte do seu territorio asimílase á antiga Dacia, conquistada por Roma baixo o emperador Traxano no ano 106. A romanización foi exhaustiva e de aí que o idioma romanés, derivado do latín igual que o castelán, o galego ou o catalán, se manteña como lingua do país aínda rodeado de linguas eslavas, húngara e xermánicas.

Tras a retirada romana chegaron séculos de fragmentación, invasións e equilíbrios efémeros. Na Idade Media consolidáronse tres grandes espazos históricos: Valaquía, Moldavia e Transilvania. Valaquía e Moldavia quedaron durante longos períodos baixo influencia ou dominio otomán. Transilvania, en cambio, permaneceu vinculada ao mundo húngaro e austrohúngaro, e iso explica boa parte do seu aire centroeuropeo.

A finais do século XIX, as elites de Valaquía e Moldavia –a rexión romanesa de Moldavia– tomaron unha decisión que acabou sendo determinante: buscaron un príncipe estranxeiro ben conectado coas monarquías europeas, que axudase a modernizar o país e a inserilo en Occidente. Así chegou Carol I, da casa Hohenzollern-Sigmaringen, proclamado príncipe de Romanía en 1866. Baixo o seu reinado, o país logrou a independencia fronte ao Imperio Otomán na guerra de 1877-1878 e deste modo Carol converteuse no primeiro rei de Romanía. A monarquía foi clave na modernización do Estado, do exército, das infraestruturas e da proxección europea do país.

A Gran Romanía naceu tras a Primeira Guerra Mundial. Baixo o reinado de Fernando I, Romanía aliouse cos países da Entente e, ao final da contenda, incorporou Transilvania, o seu gran territorio histórico occidental. Esa unión completou o mapa sentimental da nación romanesa moderna. A historia cambiou radicalmente tras a Segunda Guerra Mundial, cando o país caeu baixo a órbita soviética. O réxime comunista, e en particular os 24 anos de Nicolae Ceaușescu no poder, deixaron unha pegada durísima de autoritarismo, empobrecemento e destrución urbana. A Revolución de 1989 abriu unha transición difícil, pero a entrada na UE en 2007 acelerou de forma agardemos que definitiva a reintegración europea de Romanía.

A historia recente do país non pode entenderse sen a emigración. Entre finais dos anos noventa e a primeira década do século XXI, varios millóns de romaneses desprazáronse a Europa Occidental, especialmente a Italia, España, Alemaña e Reino Unido. A diáspora alivou tensións sociais internas, achegou importantes remesas económicas e permitiu a transferencia de coñecementos e experiencias profesionais que hoxe contribúen ao desenvolvemento do país.

A viaxe

Ao longo de dúas semanas de viaxe, puidemos comprobar as pegadas que deixou a historia nas cidades, pobos e paisaxe do país. Bucarest, en Valaquía, supuxo unha primeira sorpresa. Agardabamos unha capital gris e desordenada, e atopamos unha cidade viva e nova, con parques magníficos, avenidas monumentais, igrexas ortodoxas, barrios dinámicos e unha enerxía urbana moi superior á imaxinada. Quedan cicatrices evidentes do comunismo, pero tamén percíbese unha cidade en reconstrución material e moral.

Transilvania foi un país dentro do país. Brașov, Sighișoara e Sibiu amosan unha Romanía saxona, luterana, centroeuropea, ordeada e monumental. As igrexas fortificadas, moitas delas Patrimonio da Humanidade, explican unha sociedade de fronteira na que o templo era tamén refuxio, granxeiro e centro comunitario. Máis ao norte, Maramureș introduce a dimensión rural e ortodoxa do país, conectándonos cunha paisaxe humana que en boa medida Europa xa deixou atrás. Finalmente, Bucovina, na Moldavia romanesa, ofrece unha das grandes revelacións patrimoniais da viaxe: os mosteiros pintados do século XVI. Moldovița, Sucevița e Voroneț converten os seus muros nunha auténtica Biblia visual, un extraordinario programa iconográfico que perdurará longo tempo na nosa memoria.

Ao longo do percorrido, sorprendeunos un medio rural ordeado e próspero, no que cultivos, pradeiras e bosques se alternan formando unha paisaxe equilibrada e moi agradable á vista. As aldeas aparecen coidadas, as casas ben mantidas e o territorio transmite unha sensación de aproveitamento racional dos recursos sen caer na degradación paisaxística. Da a impresión de que Romanía logrou preservar unha relación coa natureza menos conflictiva que a observada noutros lugares de Europa —especialmente en Galicia—. A iso súmase unha sensación permanente de seguridade e tranquilidade que desmente moitos dos tópicos cos que adoitan achegarnos ao país.

Por suposto que Romanía non é un país perfecto; ningún o é. Ten desequilibrios, desigualdades, corrupción e múltiples desafíos pendentes. Pero o viaxeiro honesto debe recoñecer a evidencia de atoparse ante un país moito máis avanzado, máis limpo, máis seguro, máis culto e máis europeo do que moitos españois cren. Quizais a mellor proba diso sexa que a emigración romanesa perdeu intensidade de forma notable. Algúns estudos apuntan mesmo ao retorno de parte desa diáspora, atraída por unhas oportunidades que fai apenas vinte anos resultaban impensables.

Se a traxectoria económica se mantén e Romanía logra controlar a inflación e o déficit público, a futura incorporación ao euro permitirá culminar a transformación do país e conseguir con iso a plena converxencia co núcleo da Europa desenvolvida.