De todo menos bonito

“De todo menos bonito”. A expresión escoitámola mil veces. Utilízase cando algo sae mal, cando a realidade empeña en estragarnos o día ou cando o balance dunha situación arroxa calquera adxectivo agás un amable. É unha frase que resume decepción, inquietude e ata certo fartura. E, se un se detén a mirar ao redor, custa non pensar que define o momento que atravesamos.

Abrimos os diarios, poñemos a tele ou miramos a pantalla do móbil e a impresión é a mesma; as boas novas son case unha especie extinta. Non é que non pasen cousas boas, é que están ocultas baixo o peso de guerras, ameazas, tensións políticas e líderes que parecen loitar por quen ergue máis a voz ou a bronca.

A última sacudida foi o ataque unilateral a Irán, un movemento que, lonxe de quedar nun episodio máis, tensionou o taboleiro internacional ata límites preocupantes. Cando as potencias comezan a aliñarse en bloques, a historia ensinounos que a marxe para o erro redúcese perigosamente. China e Rusia mostrando o seu respaldo a Teherán por un lado; Francia e Inglaterra movendo ficha por outro; Estados Unidos e Israel como agresores; e Irán respondendo con mísiles cara a todo o que considera inimigo. O cóctel é, sinxelamente, explosivo.

O mundo parecese cada vez máis a un polvorín. E nun polvorín basta unha chispa. Unha elección errónea, unha vinganza excesiva, un erro ao entender algo ou un acto precipitado poden xerar unha serie de efectos e resultados “de todo menos bonitos”. Xa non tratamos só de problemas entre países, senón da seria opción de que os grandes estados se aboquen a un choque frontal. A temida terceira guerra mundial, esa expresión que parecía reservada aos libros de historia ou á ficción distópica, volve pronunciarse sen rubor en tertulias e análises xeopolíticos.

Non é unha esaxeración retórica. O chamado “reloxo do fin do mundo”, ese indicador simbólico que desde hai décadas mide a proximidade da humanidade a unha catástrofe nuclear, está máis preto que nunca da medianoite. Cada vez que as tensións entre potencias nucleares aumentan, as agullas avanzan uns segundos máis cara ao abismo. E hoxe, con varias potencias implicadas directa ou indirectamente en conflitos abertos, a advertencia non pode tomarse á lixeira.

Neste contexto, a figura de Donald Trump —co seu estilo imprevisible, bronco e bravucón— aparece como un factor fundamental de incerteza. Cando o equilibrio global depende de decisións que poden tomarse en quente (parece que, no caso do ataque a Irán, sen comunicarlle previa e preceptivamente ao Congreso) e de liderados máis guiados pola pulsión que pola prudencia, o risco multiplícase.

Ás veces dá a impresión de que asistimos a unha partida de xadrez xogada por persoas que non temen volcar o taboleiro se a xogada non lles gusta. E o peor é que as pezas non son de madeira, senón millóns de vidas humanas. Fálase de estratexias, de liñas vermellas, de esferas de influencia, pero detrás de cada misil hai cidades, familias, hospitais e escolas, como xa se viu en Gaza.

E mentres o mundo contén a respiración, en España o panorama tampouco invita ao optimismo. Aquí a crispación política converteuse en norma. A estratexia do Partido Popular parece claramente orientada ao acoso e derrubo do Goberno, opoñéndose a practicamente todo e instaurados na bronca permanente. Aínda que, entre outros resultados, iso leve a contradicións como terse opoñido radical e sonoramente á Lei Orgánica 10/2022, coñecida como a do “si é si” (que establece que calquera acto sexual sen consentimento expreso se considera agresión sexual); mentres que deu o seu voto a favor agora que o Parlamento Europeo a adoptou.

Ese dobre vara de medir, aplicada en case todo, non só alimenta a desconfianza cidadá, senón que erosiona a credibilidade do propio debate público. O problema non é a discrepancia —que é lexítima e necesaria en democracia—, senón a utilización sistemática das institucións como armas e trincheiras: a xustiza, a policía, a Garda Civil, o exército, a monarquía, a Igrexa, o Senado ou determinados medios de comunicación convertidos en arietes políticos. A forza de golpear, a pico e pala, detériorase a confianza no edificio institucional. E cando as institucións se debilitan, o espazo ocúpano quen viven do descrédito e a polarización.

Aí é onde o radicalismo atopa terreo fértil. Nas últimas eleccións autonómicas de Aragón e Estremadura, Vox é a mostra de que o desgaste constante do sistema beneficia a quen se presenta como alternativa radical ou antisistema. Canto máis se transmite a idea de que todo está roto, máis sinxelo resulta ofrecer solucións populistas e simples a problemas complexos.

Desde España, ademais, a sensación é ambivalente ante a escalada internacional. A distancia xeográfica ofrece un espejismo de seguridade, pero a experiencia demostra que ningún país é unha illa cando as grandes potencias se enfrontan. Basta lembrar o apoio daquel goberno español á guerra de Irak e como ese aliñamento tivo consecuencias tráxicas en chan propio, cos atentados do 11 de marzo. Pensar que un conflito de maiores dimensións podería salpicarnos non é alarmismo; é memoria.

Quizais por iso algúns respiramos algo aliviados ao non ver en La Moncloa a líderes dispostos a implicarse sen matices en aventuras militares alleas. Porque nun escenario onde Irán dispara mísiles e as bases militares forman parte do mapa estratéxico, lugares como Rota poderían converterse en obxectivos, como pasou con Chipre. E entón a guerra deixaría de ser un debate televisivo para converterse nunha realidade próxima e devastadora.

“De todo menos bonito”. Así é a paisaxe internacional e nacional: tenso, fráxil e perigosamente inflamable. Quizais o máis urxente non sexa buscar culpables —que os hai—, senón esixir cordura dentro e fóra das nosas fronteiras (unha utopía fronte aos intereses partidistas e egoístas). Porque cando o mundo, e tamén a política doméstica, acostúmanse a vivir ao borde do abismo, o seguinte mal paso pode ser irreversible. E entón xa non haberá expresión popular que suavice o que veña despois.