Fin

O peche de salas de cine, como o recente caso dos Yelmo en A Coruña, pode parecer unha nova máis dentro da sección de Economía ou Cultura. Con todo, visto con un pouco de perspectiva, parece algo máis profundo, case como un sinal visible do fin dunha época. Non só do cine tal e como o coñecemos, senón dunha forma de vivir a cultura, o lecer e as relacións sociais, que está cambiando a unha velocidade nunca antes vista.

En menos dunha xeración estamos asistindo a transformacións culturais que antes requirían séculos ou, como mínimo, varias xeracións. A aceleración non ten precedentes claros. O cine é un bo punto de partida para esta reflexión porque a súa consolidación como experiencia colectiva é aínda recente. Non falamos dunha tradición milenaria, senón dun fenómeno que alcanzou o seu cume no Século XX e que, en apenas uns anos, pasou de ser central a volverse prescindible para amplas capas da poboación.

Durante décadas, ir ao cine foi un ritual social. Implicaba saír de casa, coincidir con descoñecidos, compartir unha experiencia en silencio, na escuridade dunha sala. Non se podía pausar a película nin escoller outra cousa se non gustaba. Había que adaptarse ao ritmo da obra e ao dos demais. Aquela experiencia colectiva non só formaba espectadores, senón tamén cidadáns, persoas capaces de compartir tempo, atención e emocións con outros.

Hoxe, esa lóxica foi substituída por outra moi distinta. As plataformas dixitais non só cambiaron o lugar onde se ven as películas, senón a forma mesma de relacionarse coa cultura. O consumo é individual, fragmentado, inmediato. Vese unha serie mentres se mira o móbil, interrómpese, adiántase, abandónase. A experiencia deixa de ser compartida para converterse nunha suma de consumos solitarios, aínda que despois se comenten en redes sociais. Estase xuntos, pero separados.

Este cambio non se limita ao cine. Forma parte dun proceso cultural moito máis amplo, impulsado pola tecnoloxía e por novas formas de organización social. O diñeiro físico desaparece progresivamente, substituído por pagos invisibles que xa non pasan polas mans. Nin falar xa de salas de xogo, mesas de billar ou de ping-pong, incluso “pachangas” de fútbol ou de baloncesto.., substituídos por consolas (¿terá que ver co verbo consolar?), aparellos de ximnasia ou, no mellor dos casos, pistas (ou táboas) de paddle.

“Os pubs e bares de copas, antano lugares de encontro, conversa e ligoteo, pechan ou transfórmanse noutro tipo de negocios”

Nos bares, os xogos de naipes ou de dominó —durante décadas espazos de socialización interxeracional— volvéronse case exóticos. O “chateo” ou “ir de viños” (ou de cañas) entre os mozos é practicamente inexistente, non tanto por unha cuestión de saúde como por un cambio profundo nos hábitos e nos rituais asociados ao lecer (“chateo” por “chat”, o que poden supoñer dúas letras).

Os pubs e bares de copas, antano lugares de encontro, conversa e ligoteo, pechan ou transfórmanse noutro tipo de negocios. O mesmo que as cafeterías. Hostalería que, en cambio, mira as mil e unha formas de vender hamburguesas, como na feira itinerante que percorre toda España (Champions Burger), con máis de quince food-trucks ofrecendo todo tipo de variantes do “bocadillo norteamericano”.

Nada disto é anecdótico. Son pezas dun mesmo quebra-cabezas: a desaparición progresiva dos espazos físicos de relación e a súa substitución por entornos dixitais, máis rápidos, máis eficientes, pero tamén máis pobres en termos de experiencia compartida. A importante e imprescindible socialización prodúcese cada vez máis a través de dispositivos, mediada por pantallas, algoritmos e plataformas. Interaise moito, pero convívase menos. Algo que os expertos relacionan claramente con, por exemplo, o aumento de suicidios entre os mozos, nunca antes visto.

“Nunca antes unha sociedade modificara tan rapidamente as súas prácticas culturais básicas nin substituíra con tanta rapidez os espazos físicos de encontro por entornos virtuais”

A gran pregunta non é se estes cambios son inevitables —probablemente o sexan—, senón se avanzan na dirección adecuada e a unha velocidade humana. A tecnoloxía adoita presentarse como neutral, como un progreso automático ao que só cabe adaptarse. Pero non o é. Cada avance incorpora unha determinada concepción do tempo, da atención e das relacións. A cultura do inmediato e o dixital ten vantaxes indiscutibles, pero tamén custos: dispersión, illamento, falta de socialización (anomia), dificultade para soster vínculos duradeiros e experiencias profundas…

Quizais o cine non desapareza do todo. Como os libros ou a radio, pode sobrevivir en formatos máis pequenos, case artesanais. Pero mesmo se así fose, o cambio xa é histórico. Nunca antes unha sociedade modificara tan rapidamente as súas prácticas culturais básicas nin substituíra con tanta rapidez os espazos físicos de encontro por entornos virtuais.

Tal vez por iso a palabra que mellor resume este momento sexa Fin, como marcou o celuloide, aínda que neste caso sexa o seu propio The End. Non como catástrofe, senón como peche dun ciclo. O fin dunha maneira de estar xuntos, de compartir tempo e espazo, de vivir a cultura como experiencia común. A cuestión aberta é que virá despois e se seremos capaces de decidi-lo colectivamente; en definitiva, se chegaremos tarde ou non chegaremos porque eses cambios vaian máis rápido que nós mesmos.