Del vello…

… O Consello. En data martes 7 de abril do presente 2026, o Goberno aprobou no Consello de Ministros e Ministras, a proposta do Ministerio de Traballo e Economía Social, a reactivación do Consello Estatal de Responsabilidade Social das Empresas (CERSE), “un órgano consultivo do Goberno, clave para garantir o funcionamento ético das empresas en materia social, que levaba unha década inactivo”.

O pasado sempre volve, pero distinto

O arriba asinante, involucrado activamente desde o ano 2000 en todo o referente á RSE, publicou un artigo no seu blog denominado “Socioblogía” o 29 de marzo de 2008, que “xa choveu”, co título de “A Cooperación no Consello”, que reproducimos literalmente:

“Por fin e case en data, publicouse o 29 de febreiro pasado o Real Decreto 221/2008 de 15 de febreiro, polo que se crea e regula o Consello Estatal de Responsabilidade Social das Empresas. Catorce artigos e tres disposicións constitúen a norma básica que debe rexer nesta nova lexislatura o camiño da RSE en España por proposta gobernativa. Pouca polvareda, polo menos por agora, levantou este imprescindible Real Decreto. E resulta curioso, dado que será o órgano colegiado, paritario, asesor e consultivo encargado “do impulso e fomento das políticas de Responsabilidade Social das Empresas e constitúese no marco de referencia para o desenvolvemento desta materia en España”. De carácter cuatripartito, nel veranse representados un cuarteto de actores: empresas, sindicatos, organizacións sociais e institucións de recoñecida representatividade, así como a propia Administración Pública. Pero entre todas as súas características, composición e funcionamento, quixéramos destacar un aspecto que aparece de maneira exenta no mesmo texto e é que “a Responsabilidade Social das Empresas debería ser considerada dentro do marco da “Declaración para o Diálogo Social de 2004”.

Frente á preponderancia case absoluta que a competencia ten nas explicacións limitadas e pouco precisas sobre a evolución, a cooperación tamén mantén unha posición sólida. E así, as relacións de dependencia e colaboración entre insectos e plantas son un campo de estudo cada vez máis tratado na literatura da bioloxía e a ecoloxía. Numerosos son os casos de especies vexetais que albergan insectos que os protexen dos seus naturais depredadores, os herbívoros. Recentemente descubriuse que o mutualismo non só afecta ás dúas especies cooperativas, senón que tamén involucra ao antagonista do que se protexen, os grandes herbívoros. En ausencia total de ataques de mamíferos, as árbores diminúen a retribución que dan ás formigas e, entón, abren a porta ás agresións doutros insectos, co que saen prexudicados tanto a mesma planta como o insecto.

Nun artigo publicado recentemente en Science realizado por un equipo de investigadores da Universidade de Florida dirixido polo profesor de Zooloxía Todd Palmer (“Putting ant-acacia mutualisms to the fire”, Science, 28 marzo 2008) realizan a sorprendente exposición de como na sabana tropical do este de África, un tipo de acacia espinosa (acacia drepanolobium) acolle unha formiga (crematogaster mimosae) nas súas espiñas permitindo que se alimente do néctar que desprenden as súas follas. A cambio, mutualista e cooperativamente, os insectos importunan a grandes herbívoros como as xirafas que se alimentan destes punzantes árbores, chegando a albergar colonias de ata 100.000 agresivas formigas por árbore dispostas para o ataque. Pero cando se exceden e o intruso deixa de ramonear as follas, rebaixa a produción do néctar e xéranse menos espiñas e as benéficas formigas deixan o seu aloxamento para cedelo a outras especies de formigas menos útiles para a árbore, así como permite a chegada dun daniño escaravello que se alimenta precisamente da madeira de acacia; as árbores mordidas polo coleóptero medran de maneira moito menor e, incluso, chegan a morrer.

A conclusión do traballo comandado por Palmer resulta, así, chamativa, “as árbores desenvolveron a súa relación de mutualismo coas formigas para defenderse dos herbívoros e, ao final, debido a esa relación acabaron necesitando aos herbívoros dos que se querían protexer. Librarse dos mamíferos provoca que as árbores medren máis lentamente e morran antes”.

O modelo plantexado para a constitución do Consello Estatal da RSE é, claramente, cooperativo e non disxuntivo. Os procesos de funcionamento interno, aínda non desenvolvidos a través do regulamento correspondente, así deberán contemplalo. Non evitarán as naturais coalicións e as mutualidades internas entre os catro interlocutores, pero será necesario non só fomentar senón tamén provocar que as decisións sexan non unicamente dialogadas e consensuadas senón tamén plantexadas cun horizonte de cooperación e non de competencia. Polo ben de todos”.

A inutilidade de aprender en cabeza allea

Así como solemos recomendar aos nosos descendentes máis directos que aprender da experiencia doutros non adoita ser moi efectivo, agardemos que o supostamente aprendido desde aquela xa máis que afastada data de 2008 poida servir para mellorar o actual Consello Estatal da RSE (ao que, como mínimo, debería cambiarlle ata o nome), ou polo menos, convertelo en algo útil. Agardemos, e acudindo ao pasado, tal e como remata o artigo de hai xa case vinte anos, “polo ben de todos”.